اطلاق نقاشي سبك مغول به مينياتورهاي ساخته شده در دربار پادشاهان بابري هند بايد با احتياط و ترديد كامل صورت گيرد. اسچوكين در كتاب معروف خود1  چنين اظهار عقيده مي‌كند : مكتب نقاشي هند ـ ايران در حقيقت يك شعبه از مكتب نقاشي ايراني است. و در دايره‌المعارف هنر2  در فصل خاصي هنر هند ـ ايران، از جمله مينياتورهاي معروف به (مغول) را مورد بحث قرار مي‌دهد. اما اكنون در ميان بيشتر هنرشناسان و هنرمنداني كه با نقاشي شرقي سروكار دارند اين سبك نقاشي به سبك مغولي معروف شده است. براي معرفي حمزه‌نامه، اشاره به تاسيس مكتب نقاشي هند ـ ايران به طور اجمال لازم است.

دوران طلايي نقاشي ايراني در عصر مغولان ايران، يعني جانشينان چنگيز آغاز مي‌گردد. ايلخانيان مغول در ايران بدون توجه به سختگيري‌هاي مقامات مذهبي بغداد، نقاشان ايراني را تشويق كردند كه كتب فارسي را مصور سازند. دوره نخستين اعتلاي نقاشي ايران عصر سلطان حسين بايقراست. بابر و فرزندش همايون، مانند پسرعموهاي ايراني شده خود، يعني شاهزادگان تيموري كه در ايران سلطنت كردند، به هنر ايراني علاقه بسيار داشتند. دقت و توجه بابر در تدوين كتاب بابرنامه كه به راستي از لحاظ هنر توصيف كم‌نظير است، دليل بر اين مدعاست. مسافرت همايون به ايران و مشاهده توجه خاص شاه تهماسب به هنرمنداني كه جانشين بهزاد و همكارانش شده بودند، وي را بر آن داشت كه در صورت امكان يك يا چند نفر از هنرمندان ايراني را با خود به افغانستان و هند ببرد. بديهي است شاه تهماسب حاضر نبود كه مهمانش چنين كند و مي‌خواست كه هنرمندان در دستگاه صفوي بمانند. اما وعده‌هاي همايون و ..‌. ، سبب شد كه دو نفر از استادان به نام هنر ايران وارد دربار همايون شوند، ميرمصور با دريافت هزار تومان پيشكش در سال 924 خورشيدي (1545 ميلادي) به همايون پيوست. ميرمصور، پسر جوان و هنرمند خود، ميرسيد علي را نيز همراه برد. قديم‌ترين و به عبارت بهتر، نخستين نقاشي سبك مغولي يا هند ـ ايران كه اكنون در دست است، توسط همين ميرسيد علي تهيه شده و اكنون در موزه بريتانيا موجود است. اين تصوير قطع بزرگي  دارد ( هر طرف 125 سانتيمتر) و روي پارچه كشيده شده است و با اين كه كاملا ايراني و صفوي است، نقاش براي خوشامد پادشاه سعي كرده است كه به تن شخصيت‌هاي موجود در تصوير، لباس مغولي تيموري بابري بپوشاند. 3  چهار سال بعد در 928 خورشيدي (1549 ميلادي) خواجه عبدالصمد، نقاش ديگر دربار صفوي نيز به خدمت همايون وارد شد. اين دو نفر، ميرسيد علي و عبدالصمد، به تناوب مديريت كتابخانه همايون را كه حتي در سفر نيز همراه مي‌برد، برعهده داشتند. قديم‌ترين كار عبدالصمد، تصويري است كه از اكبر جوان، فرزند همايون ترسيم شده است. درين تصوير اكبر در حال تقديم يك نقاشي به پدرش همايون ديده مي‌شود. ‌اين نقاشي اكنون در كتابخانه كاخ گلستان در تهران است. 4  همايون در سال 934 خورشيدي (1555 ميلادي) به اتفاق اين نقاشان وارد دهلي شد. در دهلي نيز اقامت وي و حيات وي بسيار كوتاه بود. يك سال پس از ورود به دهلي وفات كرد. بنابراين احتمال اين كه حمزه‌نامه در عهد همايون آغاز شده باشد بسيار كم است.

بنابراين مي‌توان گفت كه اين مكتب هنري در عهد همايون بوجود آمد. اما در زمان « اكبر» گسترش يافت و با خلق آثار جديد، موجوديت خود را اعلام داشت. اكبر، با وجود علاقه‌ي زيادي پدرش، نتوانست شخص دانشمند و دست‌كم با سوادي بشود اما به شنيدن كتاب‌هايي كه برايش مي‌خواندند، علاقه فراوان داشت و با توجه كامل به محتوي اين كتاب‌ها، در طول حيات خود، به علم و دانش بشري و روابط اجتماعي ملل بصيرت كامل يافت. وي تمام آثار كلاسيك ايران را كه برايش خوانده بودند مي‌شناخت.5  ولي در ميان تمام آثار، حمزه‌نامه فارسي را خيلي دوست داشت و بارها براي درباريان خود مانند يك قصه‌گوي حرفه‌اي داستان‌هاي مختلف حمزه‌نامه را از حفظ نقل مي‌كرد. به موجب هر سه كتاب بزرگ تاريخ عصر اكبر : آيين‌اكبري، تاريخ فرشته و مآثر الامرا، تهيه كتاب حمزه‌نامه در عهد اكبر و به فرمان وي صورت گرفته است و در دوازده جلد و حاوي 1400 نقاشي بوده است. 6  و طبق نوشته عبدالقادر بدائيني مورخ معاصر اكبر، امكان تهيه كتاب و حتي شروع نقاشي آن در عهد همايون وجود ندارد. 7  

بنابراين تهيه حمزه‌نامه بايد در سال 955 خورشيدي (1567 ميلادي) آغاز و در سال 962 خورشيدي (1582 ميلادي) به طور حتم خاتمه يافته باشد. تهيه حمزه‌نامه 15 سال طول كشيد، تمام نقاشي‌هاي حمزه روي پارچه كشيده شده و اندازه آن‌ها2/76×93/60 سانتيمتر بوده است. بدائيني مي‌نويسد كه در سال 961 خورشيدي (1582 ميلادي) كه سال 28 سلطنت اكبر بود، جشن مفصلي برپا شد و در اين مراسم تعداد زيادي تصاوير كه روي پارچه كشيده شده بود آويخته شد. آن چه كه از حمزه‌نامه برجاي ماند نيز داراي همين خصوصيات مي‌باشد..‌.

هنرشناس چك « تابور هاجك»8  درباره سبك نقاشي‌ كتاب‌هاي مصور عهد اكبر مي‌نويسد كه نقاشان ايراني و هندي هنگام تهيه تصاوير داراب‌نامه (لندن) شاهنامه (مونيخ) و تيمورنامه (بانكي پور)، يك دوران خلق و پرهنر را طي كردند. در اين دوارن، هنرمندان كوشش داشته‌اند كه حتي‌الامكان از تقليد دواسلوب مختلف هندي و ايراني پرهيز كنند واسلوب جديدي را خلق كنند، اين دوران تا سال 969 خورشيدي (1590 ميلادي) طول كشيد.

روش‌ نقاشي‌هاي حمزه‌نامه در صفحات اوليه، خيلي شبيه به مكتب صفوي ايران است و به تدريج نقاشي‌ها خود را از زير بار اين نفوذ و تاثير شديد رها مي‌سازند و هنرمندان، تحت تاثير مكتب‌هاي هند قرار مي‌گيرند. مثلا اگر نمونه‌اي را كه بازيل‌گري انتخاب كرده (از مجموعه خانم زاره سويس: Maria Sarre - Herman, Oscond )و صحنه‌‌اي از تيرانداي مهردخت دختر ايراي را نشان مي‌دهد مورد بررسي قرار دهيم، نفوذ شديد مكتب جنوب مركزي هند (دكن) در طرح جنگل و درخت‌ها كاملا هويداست ساختمان‌ها شبيه قصر سن‌ستيك در گواليور (در جنوب دهلي و آگرا) ساخته شده‌اند و مسجدي كه در تصوير ديده مي‌شود، شبيه مسجد احمدآباد گجرات است و چهره يكي از دختران مانند دختران جنوب هند تيره شده است. 9  

و در نمونه ديگر كه تولد رسول‌اكرم و سقوط بت‌ها را در همان زمان نشان مي‌دهد، طرح قصرها داراي مايه كشميري است و منظره‌ي پشت صحنه، كاملا شبيه مناظر را جستان (در غرب هند) است. 10

در خيلي از نقاشي‌ها، لباس‌ها، لباس‌هاي عهد اكبر و فيل و ميمون كه خاص هند مي‌باشند، در صحنه‌ها آورده شده‌اند. از خصوصيات مهم نقاشي‌هاي حمزه‌نامه، و فور شخصيت‌ها در هر صحنه است كه نقاشان يا نقاش اصلي سعي كرده است كه برخلاف نقاشي‌هاي متداول عصر، حالات روحي مختلف شخصيت‌ها را كاملا مشخص سازد.

وضع كنوني حمزه‌نامه
اكنون در سراسر جهان فقط  152 قطعه از نقاشي‌هاي حمزه‌نامه را مي‌شناسيم كه در موزه‌ها و مجموعه‌هاي خصوصي نگهداري مي‌شوند. در سال 1912 جنرال مينف آمريكايي از خواهر احمدشاه ]قاجار[ آلبومي خريد كه با خود به آمريكا برد. محتواي اين آلبوم در 1923 در نيويورك حراج شد و از جمله نقاشي‌هاي فروخته شده 25 تصوير از تصاوير حمزه‌نامه نيز وجود داشت. 11  

بزرگترين مجمومه از تصاوير حمزه‌نامه به موزه ملي وين در اتريش تعلق دارد كه حاوي 60 نقاشي است. 12  شش نقاشي از حمزه‌نامه در هند نگهداري مي‌شود. 13  

اكادمي هنري بهارات كالا در بنارس هند، دو عدد، موزه حيدرآباد، موزه بارودا مجموعه‌هاي خصوصي سركاوس جي و ام. ا. سي، اردشير هر يك يك نقاشي از حمزه‌نامه را مالك‌اند...

1ـ J.Stchoukine هنرشناس معروف فرانسوي ـ كتاب وي بهنام نقاشي هندي در عصر مغولان كبير.

La Peinture Indieen A I’epoque de frand Moghols 1929 Paris Page 111-112.

2ـ Eancyclopedia of Art Indo - Iranian Arts

3ـ بازيل گري Basil Grey  نقاشي هند ص 77

Painting of India

4ـ بازيل گري نقاشي هند ص 78

5ـ از جمله كتاب‌هاي فارسي كه براي اكبر خواندند بايد اخلاق ناصري، كيمياي سعادت، قابوسنامه، گلستان، بوستان، جام‌جم، شاهنامه، ديوان اغلب شعرا، تاريخ‌ها، و قصص هر ملت را بايد نام برد. شرح مفصل در اكبرنامه. ج 1. ص 271.

6ـ بازيل گري بدون ذكر مآخذ، تعداد جلدهاي حمزه‌نامه را 17 ذكر مي‌كند. ص 78 و معتقد است كه تهيه آن 17 سال طول كشيد. و استوارت ولش در كتاب هنر مغولي هند تعداد جلد‌هاي حمزه‌نامه را 14 ذكر مي‌كند كه در ميان سال‌هاي 1576 ـ 1561 تهيه شده و معتقد است كه 50 نقاش در تهيه آن كار مي‌كردند . در صورتي كه به عقيده بازيل‌گري تعداد نقاشان صد نفر بود كه اكثر هندو بودند و گاهي براي تهيه يك تصوير چند نفر تشريك مساعي مي‌كردند يكي طراحي مي‌كرد، يكي رنگ‌ها را تعيين مي‌كرد، يكي صورت‌ها را مي‌كشيد و ديگري نقاشي‌ها را اصلاح مي‌نمود.

7ـ  عبدالقادر بدائيني مورخ عهد اكبر ذكر مي‌كند در سال 1582 نقاشي مهابهارات فارسي آغاز شد، در سال 1575 تحول روحي و فكري اكبر سبب شد كه به سنن و آيين هندوان توجه بيشتر مبذول دارد و هنرمندان ناچار بودند كه نقاشي حمزه‌نامه و شاهنامه را هر چه زودتر تمام كنند و دست به كار تهيه تصاوير مهابهارات فارسي شوند. منتخب التواريخ.

8 ـTubor Hojek در Indian Miniature  چاپ پراك اين محقق كتابي نيز درباره مينياتور ايران تدوين كرده است.

9ـ بازيل‌گري، ص 79. مينياتور هندي.

10ـ بازيل گري.

11ـ نقاشي‌هاي سلطان‌ها و امپراتوران هند، در مجموعه‌هاي آمريكايي.

Paintings of the sultans and Emprors of Hndia in American Collections

چاپ از لاليت كالا آكادمي دهلي نو  Lalit Kala Academi از ريچارد اتينگوسن Richard Ettinghausen  نيز مراجعه شود و كاتالك مجموعه‌هاي هنري هندي در موزه بستن، آناندا كومارسوامي Ananda Coomarswamy جلد ششم نقاشي‌هاي سبك مغول، چاپ 1930.

12ـ بازيل‌گري.

13ـ مينياتورهاي عصر مغول Mughal Miniatures كريشنا داسا، لاليت كالا آكادمي دهلي نو.